عقب بودن فک پایین از ناهنجاری‌های شایع فک و صورت است که باعث می‌شود فک پایین کوچک‌تر به نظر برسد و تناسب نیم‌رخ به هم بخورد. بسیاری از بیماران فکر می‌کنند فک بالای آن‌ها جلو است؛ چون معمولاً برجستگی فک بالا بیشتر از عقب‌ماندگی فک پایین به چشم می‌آید.
برای تشخیص عقب بودن فک پایین، متخصص ارتودنسی فک پایین و بالا را با هم مقایسه می‌کند. در این مطلب علت‌ها، روش تشخیص، عوارض و درمان عقب بودن فک پایین در کودکان و بزرگسالان، با جراحی و بدون جراحی، را توضیح می‌دهیم.
تشخیص عقب بودن فک پایین
برای تشخیص اولیه در منزل، این تست ساده را انجام دهید:
- نیم‌رخ خود را در آینه چک کنید: یک مداد یا خط‌کش را به صورت عمودی روی لب پایین خود قرار دهید. در حالت نرمال، چانه باید مماس یا بسیار نزدیک به این خط باشد. اگر چانه شما فاصله زیادی با خط عمود دارد، احتمالاً با ناهنجاری فک پایین روبرو هستید.
- تست غبغب: افرادی که فک پایین عقب‌رفته دارند، حتی در صورت لاغر بودن، معمولاً با پدیده غبغب کاذب روبرو هستند؛ زیرا فک کوچک فضای کافی برای نگه داشتن بافت نرم زیر چانه را ندارد.
- تداخل دندان‌ها: دندان‌های جلویی بالا را روی پایین بگذارید؛ اگر فاصله افقی بین آن‌ها بیش از ۳ میلی‌متر است، احتمالاً دچار ناهنجاری «اوربایت» یا «اورجت» هستید.
این تست فقط یک نشانه اولیه است. تشخیص قطعی با معاینه و عکس سفالومتری در ویزیت ارتودنسی انجام می‌شود.
فرق عقب بودن چانه با عقب بودن فک
عقب بودن چانه (چانه عقب رفته) همیشه به معنای عقب بودن کل فک پایین نیست. گاهی فقط برجستگی چانه کم است و دندان‌ها روی هم درست جفت می‌شوند؛ گاهی هم کل فک پایین نسبت به فک بالا عقب‌تر قرار گرفته و فاصله افقی دندان‌های جلو زیاد است. نوع درمان در این دو حالت فرق دارد، به همین دلیل تشخیص اینکه مشکل از چانه است یا از فک، باید با معاینه متخصص و عکس رادیوگرافی انجام شود.
علت عقب بودن فک پایین چیست؟
اورجت دندان یا همان ناهماهنگی فک پایین و بالا دلایل متعددی دارد. مهم‌ترین علت‌های عقب رفتگی فک پایین این‌ها هستند:
کوچک بودن فک پایین
وقتی فک پایین رشد کافی نداشته باشد، دندان‌ها در فضای کمی قرار می‌گیرند؛ در حالی که فک بالا به رشد خود ادامه می‌دهد و تعادل دو فک به هم می‌خورد. در کودکان در حال رشد، ارتودنسی فک کوچک با هدایت رشد فک پایین انجام می‌شود که در ادامه توضیح می‌دهیم.
سایر علت‌ها
- کوچک بودن دندان‌ها: در این حالت دندان‌ها معمولاً منظم در فضای کوچک و تنگ فک پایین قرار می‌گیرند، اما فاصله افقی بین دندان‌های پایین و بالا زیاد می‌شود.
- عادت‌های نادرست مانند مکیدن انگشت و تنفس دهانی: این عادت‌ها در کودکانی دیده می‌شود که فک پایین خود را عقب نگه می‌دارند و در نهایت می‌توانند به عقب ماندن فک پایین منجر شوند.
ارتودنسی فک پایین عقب رفته در کودکان (دستگاه فانکشنال)
اگر ناهنجاری فک پایین در سنین رشد (۷ تا ۱۲ سال) تشخیص داده شود، در بسیاری از موارد می‌توان بدون جراحی و با دستگاه‌های فانکشنال، فک را به سمت جلو هدایت کرد. این دستگاه‌های ارتودنسی با استفاده از نیروی عضلات دهان، رشد استخوان فک پایین را تحریک می‌کنند تا با فک بالا هماهنگ شود.
مزیت اصلی درمان در این سن، اصلاح فرم صورت در دوران رشد و کاهش احتمال نیاز به جراحی فک در بزرگسالی است.
در ویدیوی زیر می‌توانید تجربه دو بیمار خردسال دکتر خدیوی را که تحت درمان عقب بودن فک پایین هستند ملاحظه فرمایید:
استفاده منظم و مداوم از پلاک‌ها طبق دستور متخصص ارتودنسی، شرط اصلی موفقیت درمان است.
درمان عقب بودن فک پایین در بزرگسالان بدون جراحی
بعد از پایان رشد، دستگاه‌های فانکشنال دیگر نمی‌توانند رشد فک را تحریک کنند. اگر عقب‌ماندگی فک خفیف یا متوسط باشد، می‌توان با ارتودنسی، دندان‌ها را طوری جابه‌جا کرد که بایت و ظاهر لبخند بهتر شود؛ هرچند موقعیت استخوان فک تغییر نمی‌کند.
ارتودنسی جبرانی (کاموفلاژ)
در ارتودنسی کاموفلاژ (جبرانی)، دندان‌ها طوری مرتب می‌شوند که ناهماهنگی دو فک کمتر دیده شود. در برخی بیماران برای ایجاد فضای کافی، کشیدن چند دندان لازم می‌شود؛ این تصمیم بعد از معاینه و بررسی عکس‌ها گرفته می‌شود.
اینکه درمان بدون جراحی برای شما کافی است یا نه، فقط با معاینه مشخص می‌شود. برای مشاوره رایگان فرم زیر را پر کنید.
فرم درخواست مشاوره رایگان ارتودنسی
جراحی فک و ارتودنسی (ارتوسرجری)؛ وقتی درمان بدون جراحی کافی نیست
در مواردی که شدت عقب‌ماندگی فک پایین زیاد باشد و سن رشد بیمار به پایان رسیده باشد، درمان‌های غیرجراحی معمولاً پاسخگو نیستند. در این شرایط، متخصص ارتودنسی از درمان ترکیبی ارتوسرجری (Orthognathic Surgery) برای اصلاح ساختار فک و صورت استفاده می‌کند.
این فرآیند یک جراحی ساده نیست و طی یک برنامه زمان‌بندی دقیق در ۳ مرحله انجام می‌شود:
- ارتودنسی پیش از جراحی (Decompensation): در این مرحله که حدود ۱۲ تا ۱۸ ماه زمان می‌برد، دندان‌ها طوری ردیف می‌شوند که پس از جراحی، فک بالا و پایین به درستی روی هم قرار بگیرند.
- مرحله جراحی (Mandibular Advancement): پس از آماده‌سازی دندان‌ها، جراح فک و صورت فک پایین را به موقعیت مناسب منتقل می‌کند.
- ارتودنسی نهایی و تثبیت (Finishing): پس از بهبودی اولیه، ارتودنتیست طی چند ماه جفت‌شدن نهایی دندان‌ها را تنظیم می‌کند تا علاوه بر زیبایی، عملکرد جویدن و گفتار بیمار هم بهبود پیدا کند.
موفقیت ارتوسرجری به همکاری نزدیک متخصص ارتودنسی و جراح فک بستگی دارد.
کدام روش برای چه سنی؟
عقب بودن فک پایین هم مانند سایر انواع مال اکلوژن با ارتودنسی و در موارد شدید با جراحی فک درمان می‌شود؛ اما انتخاب روش و نتیجه آن بیش از هر چیز به سن بیمار بستگی دارد.
طبق توصیه متخصصین ارتودنسی، بهترین سن ارتودنسی از نوجوانی است، اما بهتر است اولین معاینه در ۷ سالگی انجام شود. در دوران کودکی و نوجوانی، دستگاه‌های ارتودنسی می‌توانند رشد فک پایین را تحریک کنند؛ در بزرگسالی این کار ممکن نیست و در موارد شدید احتمال نیاز به جراحی بیشتر است.
| فاکتور مقایسه | بیماران در سنین رشد (کودک و نوجوان) | بیماران بزرگسال |
| نوع درمان | دستگاه‌های فانکشنال | ارتودنسی ثابت (جبرانی) یا ارتوسرجری |
| نیاز به جراحی فک | کمتر | احتمال بالا در کیس‌های شدید |
| مدت زمان درمان | ۱۲ تا ۱۸ ماه | ۱۸ تا ۲۴ ماه |
مدت‌های جدول تقریبی است و برای هر بیمار پس از معاینه مشخص می‌شود.
در ویدیوی زیر می‌توانید تجربه درمان عقب بودن فک پایین یکی از بیماران خردسال دکتر خدیوی را بشنوید:
اگر به مشکل فکی فرزندتان مشکوک هستید، بهتر است تا در سن رشد است، یک بار برای ویزیت ارتودنسی مراجعه کنید تا با تشخیص زودهنگام، از پیچیده‌تر شدن مشکل در آینده پیشگیری شود.
آیا عقب بودن فک پایین با ورزش درمان می‌شود؟
ورزش نمی‌تواند استخوان فک را جلو بیاورد و درمان استخوان فک فقط با ارتودنسی یا جراحی ممکن است. تمرینات اصلاحی فقط به بهبود وضعیت عضلات صورت و گردن کمک می‌کنند؛ توضیح کامل را در مطلب ورزش‌های جلو آوردن فک پایین بخوانید.
عوارض عقب بودن فک پایین
در افرادی که فک پایین کوچکی دارند، راه هوایی معمولاً باریک‌تر است و ممکن است پشت زبان انسداد راه هوایی ایجاد شود. در نتیجه این افراد ممکن است با مشکلات زیر روبرو شوند:
- مشکلات تنفسی
- خروپف
- آپنه خواب
- مشکلات خواب
- مشکل در جویدن
- مشکلات گفتاری
- وضعیت نامناسب گردن و فک
هزینه درمان عقب بودن فک پایین چقدر است؟
هزینه درمان به روش انتخاب‌شده، سن بیمار و شدت ناهنجاری بستگی دارد. اگر درمان با ارتودنسی ثابت انجام شود، تعرفه ۱۴۰۵ کلینیک به این صورت است:
| نوع ارتودنسی | یک فک | دو فک |
| ثابت فلزی | ۸۰ میلیون تومان | ۱۴۰ میلیون تومان |
قیمت برای کودک و بزرگسال یکسان است. هزینه دستگاه فانکشنال و ارتوسرجری پس از معاینه و تعیین طرح درمان مشخص می‌شود. جزئیات بیشتر را در صفحه لیست کامل قیمت ارتودنسی ۱۴۰۵ ببینید.
امکان پرداخت اقساطی ۱۰ ماهه بدون ضامن هم وجود دارد: ۲۵ تا ۳۰ درصد پیش‌پرداخت و ۱۰ قسط ماهانه بدون بهره، بدون چک و ضامن.
سوالات متداول
آیا عقب بودن فک پایین باعث لاغری صورت می‌شود؟
خیر، این ناهنجاری لزوماً باعث لاغری نمی‌شود، اما به دلیل کوچک بودن فک و حمایت کمتر از بافت‌های نرم، صورت از نیم‌رخ فرورفته به نظر می‌رسد و خط فک (Jawline) وضوح خود را از دست می‌دهد. این موضوع اغلب باعث پیرتر به نظر رسیدن چهره می‌شود.
آیا فک پایین عقب رفته بدون جراحی به حالت نرمال برمی‌گردد؟
در سنین رشد (کودکی و نوجوانی) در بسیاری از موارد بله؛ دستگاه‌های فانکشنال رشد فک را به سمت جایگاه مناسب هدایت می‌کنند. اما در بزرگسالان، اگر ناهنجاری ریشه استخوانی شدید داشته باشد، اصلاح کامل موقعیت فک فقط با جراحی امکان‌پذیر است. البته با ارتودنسی جبرانی (کاموفلاژ) می‌توان ظاهر دندان‌ها و بایت را بدون جراحی بهبود داد.
بهترین سن برای استفاده از دستگاه فانکشنال چه موقع است؟
بهترین زمان، درست قبل یا همزمان با «پیک رشد» است؛ برای دختران معمولاً بین ۹ تا ۱۱ سالگی و برای پسران بین ۱۰ تا ۱۲ سالگی. با این حال، معاینه در ۷ سالگی برای برنامه‌ریزی این بازه ضروری است.
مشاوره درمان عقب بودن فک پایین با دکتر خدیوی
درمان عقب بودن فک پایین در کودکان با دستگاه فانکشنال و در بزرگسالان با ارتودنسی جبرانی یا ارتوسرجری انجام می‌شود و انتخاب روش مناسب فقط پس از معاینه متخصص ممکن است.
دکتر خدیوی با ۲۵ سال تجربه در درمان بیش از ۱۰.۰۰۰ بیمار ارتودنسی و عضویت در انجمن ارتودنتیست‌های آمریکا (AAO)، متخصص ارتودنسی در تهران هستند. برای معاینه می‌توانید به مطب متخصص ارتودنسی در تهرانپارس، میرداماد یا نواب مراجعه کنید یا برای مشاوره رایگان فرم زیر را پر کنید.
ممنونم از توضیحاتتون