شاید برای شما هم پیش آمده باشد که هنگام غذا خوردن یا حتی صحبت کردن، ناگهان سوزشی روی زبان یا داخل دهانتان احساس کنید. نگاهی در آینه میاندازید و میبینید یک تاول کوچک در داخل دهان یا روی زبان و لبتان ظاهر شده و با ایجاد درد و ناراحتی، تجربهای ناخوشایند را برایتان رقم میزند. این مشکل شایع، دلایل مختلفی دارد، از گاز گرفتن ناخواسته زبان گرفته تا واکنش بدن به استرس یا حتی حساسیت غذایی. اما خبر خوب اینکه بیشتر زخمها و تاولهای دهانی بی خطر هستند و با مراقبتهای ساده و بدون نیاز به داروهای قوی، درمان میشوند.
در این مقاله قصد داریم به شما بگوییم علت تاول زدن انتهای زبان چیست، چطور با کمک درمان خانگی تاول زبان و دهان، درد خود را کاهش دهید و چگونه از ایجاد تاول دهان پیشگیری کنید. اگر میخواهید با انواع تاول دهان آشنا شوید و راهحلی سریع و ایمن برای درمان هر نوع زخم دهان و زبان پیدا کنید، ادامه این مطلب را از دست ندهید.
تاول دهان
تاول دهان به ضایعات کوچک و معمولا دردناکی گفته میشود که در نواحی مختلف دهان از جمله زبان، لب، گونهها یا سقف دهان ظاهر میشود. این تاولها ممکن است بهصورت برآمدگیهای پر از مایع یا زخمهای باز دیده شوند و با سوزش یا درد هنگام غذا خوردن، صحبت کردن و حتی نوشیدن آب همراه باشند.
تاولهای دهانی میتوانند نشانهای از بیماریهای زمینهای، ضعف سیستم ایمنی، یا حتی استرس و تغذیه نامناسب باشند. بسته به علت، زخم دهان ممکن است موقت و بیخطر یا مزمن و نیازمند درمان پزشکی فوری باشند. در برخی موارد، تاولها نشانه اولیه بیماریهای عفونی یا خودایمنیاند و تشخیص زودهنگام نقش مهمی در جلوگیری از پیشرفت بیماری دارد. آگاهی از نوع و علت ایجاد تاول، کلید انتخاب روش درمانی موثر و پیشگیری از بازگشت آن است.
نمونه واقعی از عکس تاول دهان را در تصویر زیر ببینید.
انواع تاول دهان و لب
ضایعات دهانی انواع مختلفی دارند. برخی فقط آزاردهندهاند اما برخی دیگر علامت هشداری از یک مشکل جدیتر در بدن هستند. برخی ضایعات دهانی مانند زخمهای ناشی از آفت، برفک یا زگیل دهانی، اگرچه ظاهری شبیه به هم دارند، اما علت ایجاد و روش درمان آنها کاملا متفاوت است. شایع ترین انواع تاول دهان عبارتند از:
تب خال
تب خال نوعی عفونت ویروسی است که توسط ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۱ (HSV-1) ایجاد میشود و باعث بروز تاولهای کوچک، پر از مایع و دردناک روی لب و اطراف دهان میگردد. این تاولها پیش از ظاهر شدن، سوزش و خارش ایجاد میکنند و بعد از چند روز نیز خشک میشوند. تبخال لب بسیار واگیردار است و از طریق تماس نزدیک منتقل میشود. اغلب بار اول با علائمی مانند تب، خستگی و ضعف همراه است.
کم خونی
کمخونی بهخصوص کمبود آهن و ویتامین B12 باعث بروز زخمها و تاولهای دردناک داخل دهان میشود. افراد مبتلا ممکن است احساس سوزش یا خشکی در زبان و مخاط دهان داشته باشند و زخمها بهطور مکرر ایجاد شوند. این مشکل معمولا با خستگی، ضعف عمومی، سرگیجه، سبکی سر، کم رنگ شدن لثهها، رنگ پریدگی و سردی پوست همراه است.
ژنژیووماتیت
ژنژیووماتیت نوعی التهاب و زخم دردناک در لثهها و داخل دهان است که اغلب کودکان را درگیر میکند. این نوع از بیماری های لثه با تب، تورم و قرمزی لثهها، ترشح بزاق و بوی بد دهان همراه است. ممکن است زخمهای سطحی با مرکز قرمز و حاشیه زرد یا خاکستری در دهان دیده شود که هنگام غذا خوردن بسیار آزار دهنده هستند. عامل اصلی آن عفونتهای ویروسی مثل هرپس یا ویروس کوکساکی است.
مونونوکلئوز عفونی
مونونوکلئوز یا بیماری بوسه یک عفونت ویروسی همراه با خستگی شدید، تب، التهاب گلو و تورم غدد لنفاوی شناخته است. در داخل دهان نیز تاول، زخم یا برجستگیهایی دیده میشود که عموما دردناک هستند. مونونوکلئوز عفونی ناشی از ویروس اپشتین بار (EBV) است و در جوانان و نوجوانان بیشتر دیده میشود. بهبودی این بیماری ممکن است حدود ۲ ماه طول بکشد.
زخم شانکر
زخم شانکر نوعی زخم پوستی بدون درد و یکی از نشانههای اولیه بیماری سیفلیس است که در محل ورود باکتری به بدن از جمله اخل دهان و روی لب ظاهر میشود. زخم شانکر ابتدا به شکل برآمدگی قرمز و سفت است، اما خیلی زود چرکی شده و به زخم باز تبدیل میگردد. اگرچه زخمها طی ۴ تا ۸ هفته بدون درمان ظاهرا بهبود مییابد، اما در صورت بیتوجهی، عفونت سیفلیس میتواند به اندامهای حیاتی مانند قلب و مغز آسیب جدی وارد کند. همچنین زخمهای مشابه ممکن است در بیماریهایی چون کرون، سلیاک، ایدز یا کمبودهای تغذیهای نیز مشاهده شوند و نیاز به بررسی دقیق دارند.
کمبود فولات
کمبود فولات میتواند باعث زخمهای دردناک و التهاب در زبان و مخاط دهان شود. این زخمها معمولاً با احساس سوزش و ناراحتی همراه هستند و ممکن است زبان و لثهها قرمز و ملتهب شود. افرادی که کمبود فولات دارند با علائم دیگری مانند خستگی، رنگ پریدگی، ضعف عمومی، موهای خاکستری و تاخیر در رشد نیز مواجه میشوند.
برفک دهان
برفک دهان عفونت قارچی است که به صورت لکههای سفید و خامهای روی زبان، لثهها یا داخل گونهها ظاهر میشود. این لکهها معمولا دردناک نیستند ولی ممکن است باعث سوزش شده و التهاب و تاول را در دهان ایجاد کنند. این عارضه بیشتر در نوزادان، سالمندان و افرادی با سیستم ایمنی ضعیف دیده میشود. همزمان با برفک دهان ممکن است علائم دیگری مانند از دست دادن حس چشایی، اشکال در بلع، پوست خشک و ترک خورده در گوشههای دهان نیز داشته باشید.
لکوپلاکیا
لکوپلاکیا به صورت لکههای سفید ضخیم و صاف (گاهی زبر و مودار) روی زبان یا مخاط دهان دیده میشود که معمولا دردناک نیستند و بعد از ۲ هفته از بین میروند. این ضایعات ممکن است در اثر تحریک مکرر، سیگار کشیدن یا مشکلات دهانی ایجاد شوند و در برخی موارد پیشسرطانی هستند.
لیکن پلان
لیکن پلان دهانی یک بیماری خودایمنی مزمن است که باعث بروز ضایعاتی به شکل خطوط یا لکههای سفید، قرمز و گاهی زخم یا تاول در دهان میشود. این ضایعات توری مانند بیشتر در دو طرف زبان، داخل گونهها یا روی لثه ظاهر میشوند و با احساس سوزش، خارش یا درد همراه هستند. برای این زخمها درمان قطعی وجود ندارد، اما دندانپزشک میتواند با داروهای موضعی، دهانشویه یا قرصهای ضدالتهاب، علائم را کنترل و درد را کاهش دهد.
بیماری سلیاک
بیماری سلیاک واکنش خودایمنی بدن به گلوتن (نوعی پروتئین موجود در گندم، جو و چاودار) است که میتواند باعث بروز زخمها و التهابهای مزمن در دهان بهویژه روی زبان و گونهها شود. این زخمها دردناک بوده و ممکن است همراه با علائم گوارشی مانند اسهال و کاهش وزن باشند. اگر زخم دهان دارید و دچار مشکلات گوارشی هستید، احتمال سلیاک باید بررسی شود.
زبان مودار سیاه
زبان مودار سیاه حالتی است که در آن پرزهای زبان تیره و بلند میشوند و ظاهر نامناسبی پیدا میکند. این حالت معمولا بدون درد است اما ممکن است باعث بوی بد دهان، سوزش و احساس طعم فلز در دهان شود. عواملی مانند مصرف دخانیات، خشکی دهان، مصرف آنتی بیوتیکها، بی توجهی به بهداشت دهان و نوشیدن چای و قهوه فراوان میتوانند باعث آن شوند. تمیز کردن زبان با وسایل مخصوص و نوشیدن آب کافی به بهبود این وضعیت کمک میکند. البته گاهی لازم فرد دارو مصرف کند.
آفت دهان
آفتها زخمهای کوچک، گرد و سفید یا زرد رنگ با حاشیه قرمز هستند که داخل دهان ظاهر میشوند. این زخمها دردناک بوده و میتوانند هنگام غذا خوردن یا صحبت کردن باعث ناراحتی شوند. آفت دهان مسری نیست و اغلب بدون درمان خاصی طی ۷ تا ۱۴ روز بهبود مییابند. اگر آفتها مکرر یا بزرگ هستند، باید به دندانپزشک مراجعه کنید.
زبان جغرافیا
زبان جغرافیایی به صورت لکههای قرمز، صاف و بدون پرز روی زبان دیده میشود که شبیه نقشه است و اطراف آن حاشیه سفید رنگ دارد. این حالت بیخطر و بدون درد است اما خوردن غذاهای محرک میتواند باعث احساس سوزش و درد شود. علت دقیق این عارضه مشخص نیست و معمولا نیازی به درمان ندارد. اگر درد و سوزش آزارتان میدهد، از دهانشویههای خاص، مسکنهای بدون نسخه و داروهای ضد التهاب کمک بگیرید.
تاتو آمالگام
تاتو آمالگام لکههای خاکستری یا سیاه کوچکی هستند که به دلیل تماس مواد پرکننده دندان با مخاط دهان ایجاد میشوند. در واقع نفوذ رنگ دانهها و ذرات نقره یه بافتهای دهانی حالتی شبیه به زخم و تاول را در قسمتهای مختلف دهان ایجاد میکند. این لکهها بدون درد و بیخطر هستند، با گذشت زمان تغییر نمیکنند و نیاز به درمان ندارند.
ژنژیویت
ژنژیویت، نوعی التهاب لثه است که به دلیل تجمع پلاکهای میکروبی روی دندانها ایجاد میشود. علائم این بیماری شامل تورم، قرمزی و خونریزی لثه هنگام مسواک زدن و بعضا ایجاد زخم و تاول در دهان است. ژنژیویت اگر به موقع درمان نشود، به وضعیت پیچیدهتری تبدیل میشود و مشکلات جدی برای سلامت دهان و دندانها در پی دارد. رعایت بهداشت دهان و مراجعه به دندانپزشک برای پاکسازی پلاکها ضروری است.
پریودنتیت
پریودنتیت نوع پیشرفته التهاب لثه است که باعث و از بین رفتن استخوانهای نگهدارنده دندان، تحلیل لثه و لق شدن دندانها میشود. این بیماری اغلب با خونریزی لثه، درد، بوی بد دهان و زخمها و تاولهایی در لثه همراه است. درمان تخصصی دندانپزشکی برای جلوگیری از پیشرفت بیماری ضروری است.
عوامل غیر سیستمیک که سبب تاول دهان میشوند
همهی زخمها و تاولهای دهانی نشانه بیماریهای پیچیده نیستند. گاهی اوقات عوامل محیطی باعث آسیب به بافت نرم دهان و ایجاد تاول دهان میشوند. از جمله:
- آسیب فیزیکی ناشی از ابزارهای دندانپزشکی یا گاز گرفتن ناخواستهی گونه یا زبان هنگام جویدن
- تحریک ناشی از سوختگی یا دندانهای تیز یا لبپر شده
- ارتودنسی، پروتز یا دندان مصنوعی نامناسب که باعث اصطکاک مداوم با مخاط دهان میشود
- آلرژی یا حساسیت به مواد غذایی خاص مثل آجیل، مرکبات، یا غذاهای پرادویه
- نوشیدن الکل یا مصرف سیگار و دخانیات
- حساسیت به خمیردندان یا دهانشویههای حاوی الکل و سدیم لوریل سولفات
- خشکی شدید دهان بر اثر تنفس دهانی طولانی یا کمآبی بدن
- تجمع جرم و پلاک روی دندان به دلیل بی توجهی به بهداشت دهان و دندان
درمان خانگی تاول دهان
درمان خانگی تاول زبان و دهان میتواند به کاهش درد، تسریع روند بهبود و جلوگیری از تحریک بیشتر زخمها کمک کند. بسیاری از این روشها بر پایه مواد طبیعی یا تغییر سبک زندگی هستند. راهکارهای درمان خانگی تاول دهان اگرچه جای درمان تخصصی را نمیگیرند، اما در موارد خفیف تا متوسط، کاملا موثر و بیخطرند. در ادامه با روشهای ساده و در دسترسی آشنا میشوید که میتوانید به راحتی در خانه انجام دهید:
رعایت بهداشت دهان و دندان
بهداشت مناسب دهان زمینه را برای ترمیم سریعتر تاول فراهم میسازد. به طور مرتب مسواک بزنید و از نخ دندان استفاده کنید. این کار از تجمع باکتریها و تشدید التهاب جلوگیری میکند. از دهانشویهها و خمیر دندانهای ملایم و بدون مواد تحریککننده استفاده کنید.
غرغره با محلول آبنمک
آبنمک یکی از قدیمیترین و مفیدترین روشها برای ضدعفونی کردن محیط دهان و کاهش التهاب است. یک قاشق چایخوری نمک را در یک لیوان آب ولرم حل کرده و روزی ۲ تا ۳ بار با آن غرغره کنید. این کار به پاکسازی بافت آسیبدیده و پیشگیری از عفونت کمک میکند.
پرهیز از غذاهای محرک
غذاهای تند، شور، اسیدی یا خیلی داغ زخمهای دهان را تحریک کرده و درد را تشدید میکنند. بهتر است تا زمان بهبود کامل، مصرف غذاهای نرم و ملایم مانند سوپ، برنج، ماست یا سبزیجات پخته را جایگزین کنید. این پرهیز غذایی به ترمیم سریعتر مخاط کمک میکند.
نوشیدن آب کافی
کمآبی بدن روند ترمیم بافتها را کند کرده و خشکی دهان، احتمال تحریک زخم را بیشتر کند. سعی کنید در طول روز آب کافی بنوشید و از مصرف نوشیدنیهای الکلی یا کافئیندار پرهیز کنید. مرطوب نگهداشتن محیط دهان به روند بهبود کمک زیادی میکند.
کمپرس سرد
قرار دادن یخ یا پارچه خنکشده روی ناحیه تاول میتواند درد و التهاب را کاهش دهد. سرمای موضعی باعث بیحسی موقت و کاهش تورم ناحیه میشود. دقت کنید که یخ را مستقیم روی پوست یا زخم نگذارید. بهتر است یخ را در یک دستمال تمیز بپیچید و روی تاولها قرار دهید تا درد و سوزش را از بین ببرد.
قطره برای تاول زبان
برخی داروهای موضعی به شکل قطره مانند قطره آفتینژل یا قطرههای گیاهی حاوی عصاره مورد که حاوی مواد ضد التهاب یا بیحسکننده هستند، درد و سوزش تاولها را کاهش داده و به درمان سریع آنها کمک میکنند. این قطرهها باید بهصورت مستقیم روی ناحیه آسیبدیده استفاده شوند. قبل از مصرف حتما با پزشک مشورت کنید و دستورالعمل و هشدارهای دارو را بخوانید.
ال لیزین
ال-لیزین نوعی اسید آمینه است که به مهار ویروسهایی مانند HSV کمک کرده و بروز تبخال و تاول را کاهش میدهد. این ماده بهصورت مکمل یا از طریق مواد غذایی مانند لبنیات و گوشت قابل دریافت است. مشورت با پزشک پیش از مصرف مکمل توصیه میشود.
زینک
روی یکی از عناصر ضروری برای تقویت سیستم ایمنی و ترمیم زخمهاست. مصرف منابع غذایی حاوی زینک یا مکمل آن میتواند به بهبود سریعتر تاول دهان کمک کند. همچنین برخی پمادهای موضعی حاوی زینک مانند کرم زینک اکساید نیز برای کاهش التهاب و درمان تبخال لب کاربرد دارند.
روغن پونه کوهی
این روغن گیاهی دارای خواص ضدالتهابی و ضدویروسی است و در مواردی برای تسکین زخمهای دهان بهکار میرود. میتوانید یک قطره روغن پونه را با کمی روغن حامل (مثل روغن نارگیل) رقیق کرده و روزی چند بار به آرامی روی ناحیه تاول بزنید. از تماس مستقیم با زخم باز خودداری کنید.
عصاره شیرین بیان
شیرینبیان نیز خاصیت ضدالتهابی و ضدویروسی دارد و به تسکین و تسریع روند بهبود تاول دهان کمک میکند. میتوانید از دهانشویههای حاوی عصاره شیرینبیان یا جوشانده این گیاه دارویی استفاده کنید. تهیه خمیر از ترکیب قرص شیرین بیان با روغن بادام یا نارگیل و قرار دادن آن روی نواحی تاول زده روشی دیگر برای استفاده از عصاره شیرین بیان به عنوان درمان خانگی تاول دهان است.
فندق جادوگر
عصاره فندق جادوگر (افسونگر) قابض بوده و برای کاهش التهاب و سوزش در ناحیه تاول مفید است. پنبهای را به عصاره فندق جادوگر آغشته کرده و بهآرامی روی نواحی تاول زده بگذارید. نباید عصاره گیاهی را روی زخمها مالش دهید. مصرف آن باید محدود باشد و از بلعیدن عصاره خودداری شود.
سرکه سیب
سرکه سیب به دلیل خواص ضدباکتریایی میتواند در کنترل رشد میکروبها و تسریع بهبودی زخمهای دهان موثر باشد. البته باید آن را با آب رقیق کنید (نسبت۱ به ۵)، سپس به عنوان دهانشویه استفاده نمایید. استفاده مستقیم از سرکه غلیظ ممکن است باعث سوزش یا آسیب به مخاط شود، پس با احتیاط استفاده شود.
عسل
عسل بهدلیل خواص ضدباکتریایی و التیامبخش خود، یکی از بهترین روشها برای درمان خانگی تاول زبان و دهان است. مقدار کمی عسل طبیعی را مستقیما روی زخم بمالید و اجازه دهید چند دقیقه بماند. این کار را چند بار در روز تکرار کنید تا زخمها و تاولها سریعتر بهبود یابند.
پیشگیری از ایجاد تاول های دهانی
تاولهای دهانی اگرچه عموما خطرناک نیستند، اما میتوانند بسیار آزاردهنده باشند و روند غذا خوردن، صحبت کردن و حتی خواب را مختل کنند. خوشبختانه با رعایت چند نکته ساده در سبک زندگی و بهداشت فردی، میتوان احتمال بروز آنها را تا حد زیادی کاهش داد:
- رعایت بهداشت دهان با مسواک زدن و استفاده منظم از نخ دندان
- استفاده از دهانشویهها و خمیردندانهای فاقد الکل و ترکیبات محرک مانند سدیم لوریل سولفات
- پرهیز از مصرف غذاهای داغ، تند، شور، ترش و اسیدی
- داشتن رژیم غذایی سالم و سرشار از مواد مغذی ضروری یه ویژه آهن و ویتامینهای گروه ب
- نوشیدن آب کافی برای جلوگیری از خشکی دهان
- کنترل استرس و اضطراب با انجام ورزش منظم، داشتن خوب کافی و مدیتیشن
- ترک کردن مصرف دخانیات و نوشیدن الکل
- اطمینان از تنظیم بودن بریسهای ارتودنسی و سالم بودن سایر تجهیزات دندانپزشکی مورد استفاده مانند پروتزهای دندانی
سوالات متداول
در ادامه به پرسش های پرتکرار شما پاسخ میدهیم.
علت تاول زدن انتهای زبان چیست؟
گاز گرفتن ناگهانی، خوردن غذای خیلی داغ، کمبود ویتامینهایی مثل فولات، استرس مزمن، عفونت ویروسی، حساسیت به برخی خوراکیها یا تماس با مواد محرک از علل تاول زدن انتهای زبان هستند.
بهترین قطره برای تاول زبان چیست؟
برای کاهش درد و التهاب تاول دهان، استفاده از قطرهها یا ژلهای موضعی حاوی مواد بیحسکننده مانند لیدوکائین و ترکیبات ضدالتهاب نظیر کلوبتازول موثر است. همچنین میتوانید از قطره آفتینژل یا قطرههای گیاهی حاوی عصاره مورد نیز برای بهبود تاول دهان و زبان استفاده کنید.
آیا تاول خونی درمان دارد؟
تاولهای خونی یا تاولهای هموراژیک، حتی بدون اقدام درمانی خاص، طی ۱ تا ۲ هفته خوب میشوند. برای تسریع روند بهبودی و کاهش درد، میتوان از کمپرس سرد و مرطوبکنندههای حاوی آلوئهورا استفاده کرد. همچنین باید از مصرف غذاهای سخت، تند یا تحریککننده پرهیز کرد و بهداشت دهان و دندان را با دقت رعایت نمود. در صورتی که تاول با درد شدید یا علائم عفونت همراه شد حتما به پزشک مراجعه کنید.
آیا تاول لب و دهان قابل انتقال است؟
اگر تاول به دلیل آفت یا عوامل غیرعفونی مانند گاز گرفتن، کمبود ویتامین یا استرس ایجاد شده باشد، قابل انتقال نیست. اما اگر منشا آن ویروسی باشد، مثل تبخال (HSV-1) یا مونونوکلئوز (ویروس اپشتینبار)، این تاولها بسیار مسری هستند و میتوانند از طریق تماس مستقیم یا استفاده مشترک از ظروف و لوازم شخصی منتقل شوند.
تاول های دهانی، ویروسی هستند یا باکتریایی؟
بیشتر تاولهای دهانی منشا ویروسی دارند. تبخال و مونونوکلئوز شایعترین تاولهای دهانی هستند که توسط ویروسها ایجاد میشوند. باکتریها عامل بروز برخی زخمهای دهانی مانند ژنژیویت و پریودنتیت هستند یا باعث عفونت ثانویه در محل تاول میشوند.
چه تاول هایی در دهان خطرناک هستند؟
تاول دهانی زمانی خطرناک میشود که دارای علائم غیرمعمول یا ماندگار باشد. تاولهایی که بیش از دو هفته باقی بمانند، بزرگ و دردناک شوند، با خونریزی یا علائم عفونت مانند تب، ضعف، تنگی نفس یا افت فشار همراه باشند، یا مرتبا تکرار شوند، نیاز به بررسی فوری پزشکی دارند. همچنین، در صورت تخریب بافت دهان یا سوزش چشمها، مراجعه به پزشک ضروری است. افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف نیز باید در صورت بروز تاول دهانی، حتما باید نزد پزشک بروند.
تاول دهان میتواند نشانهای از یک مشکل ساده یا علامتی از یک بیماری پنهان باشد. شناخت بهموقع علت، رعایت مراقبتهای خانگی و پرهیز از عوامل تحریککننده، نقش مهمی در بهبود سریع و جلوگیری از عوارض این زخمها دارند. اما در صورت مزمن شدن، عود مکرر یا همراهی با علائم غیرعادی، حتما باید بررسی تخصصی انجام شود.
اگر به تاول دهان مبتلا هستید، برای تشخیص دقیق و درمان حرفهای به مطب دکتر علیرضا خدیوی مراجعه کنید.